Õ¿÷ã¿éäñýí ñ¿ëæýý õ¿íèé íàéìààã ººãø¿¿ëñýýð

ªíººäºð äýëõèéä æèë á¿ð 4 ñàÿ îð÷èì õ¿í õóäàëäààëàãääàã ãýñýí ìýäýý áèé. Øèíæýý÷äèéí ä¿ãíýëòээр, çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ãýìò õýðãèéí íèéò îðëîãûí ãóðàâíû íýã õóâèéã õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðãýýñ îëäîã гэсэн байна. ªºðººð õýëáýë õ¿í õóäàëäààëàõ íü äýëõèéí çàõ çýýëд 12 òýðáóì äîëëàðûí îðëîãîä õ¿ðñýí ãýíý. Çàðèì àëáàíû ýõ ñóðâàëæèä äýâø¿¿ëñýí òààìàãíàëààð øèéäâýðòýé àðãà õýìæýý àâàõã¿é áîë ýíý îí äóóñàõàä õ¿í õóäàëäààëàõààñ îëîõ îðëîãî ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õóäàëäààëàõòàé àäèë ò¿âøèíä õ¿ðíý ãýæ ä¿ãíýæýý. Ò¿¿íýýñ ãàäíà õ¿í õóäàëäààëàõààñ îëñîí îðëîãûã îëîí óëñûí àëàí õÿäàõ àæèëëàãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áàéæ ìàãàäã¿é ãýñýí áîëãîîìæëîë áàéäàã àæ. ÖÅÃ-ûí Ìýäýýëýë øèíæèëãýýíèé òºâèéí ìýäýýíýýñ ¿çýõýä Ìîíãîë Óëñàä àíõ 2003 îíä Ëþ-È ãýäýã Õÿòàä ýìýãòýé áóñäûí áèåèéã ¿íýë¿¿ëýõ çîðèëãîîð õ¿íèéã õèë äàâóóëàí õóäàëäñàí õýðãýýð ýð¿¿ ¿¿ñãýæ øàëãàãäàæ áàéñàí áàéæýý. Ò¿¿íýýñ õîéø 2004 îíä ýíý ãýìò õýðýã á¿ðòãýãäýýã¿é áàéñààð 2005 îíä 5, 2006 îíä 6, 2007 îíä 3, 2008 îíä 9 ãýìò õýðýã á¿ðòãýãäñýí áàéíà. Ø¿¿õèéí òóõàéä 2005 îíä àíõ õ¿í õóäàëäààëàõ õýðãèéã øèéäâýðëýñýí ïðàêòèê áàéäàã. 2005-2008 îíä íèéò õ¿í õóäàëäààëàõ 4 õýðýãò ãýìò õýðýãò 6 õ¿í, õàðèí áèåý ¿íýëýõýä áóñäûã òàòàí îðîëöóóëàõ, áèåý ¿íýëýõèéã çîõèîí áàéãóóëàõ 32 õýðýãò 53 õ¿í ÿë øèéòã¿¿ëñýí áàéíà. ªíºº ¿åä õýäýí õèë äàìíàí õ¿í õóäàëäààëàõ õýðãèéí çîëèîñ áîëæ áàéãàà òàëààð íàðèéí òîîöîîëñîí îðîí íýã ÷ áàéõã¿é. Õàìãèéí ãîë íü õîõèðîã÷ èõýâ÷ëýí àëáàí ¸ñîîð õèëýýð ãàð÷ ÿâäàãò ó÷èð áàéãàà þì. Õºäºëìºð ýðõëýõýýð, ñóðàëöàõààð, àÿëàë æóóë÷ëàëààð ÷ þì óó ýñâýë áóñàä èë õýëáýðýýð õóóðàí ìýõëýãäýõ çàìààð ÿâæ áàéãàà ó÷ðààñ ýíý òîîã íàðèéí òîãòîîõîä òºâºãòýé. Ýìýãòýé÷¿¿ä õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðýãò õî¸ðäìîë ¿¿ðýãòýé îðîëöäîã íü íóóö áèø. Íýã òàëààñ õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðãèéí õîõèðîã÷, íºãºº òàëààñ ñåêñ-áèçíåñèéí ãîë ýëñ¿¿ëýã÷, áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéíà. Ìàíàé óëñàä õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðýãò øèéòã¿¿ëñýí 6 õ¿íèé 5 íü ýìýãòýé, áèåý ¿íýëýõýä áóñäûã òàòàí îðîëöóóëàõ ãýìò õýðýãò øèéòã¿¿ëñýí 53 õ¿íèé 35 íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéñàí áàéíà. Òýãñýí õýðíýý õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðãèéí õîõèðîã÷ íü èõýâ÷ëýí õ¿¿õýä, ýìýãòýé÷¿¿ä áàéäàã. ÀÍÓ-ûí ÒÒÃ-ûí ìýäýýãýýð, Åâðîïûí õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðãèéí õîõèðîã÷äûí çºâõºí 2 õóâü íü ýðýãòýé÷¿¿ä áàéäàã ãýæýý. ̺í ýíý òºðëèéí ãýìò õýðãèéí 80-90 õóâü íü áýëãèéí ìºëæëºãèéí çîëèîñ áîëæ áàéíà. Îëîí óëñûí õýìæýýíä íèéò õóäàëäààëàãäñàí õ¿íèé áàðàã ãóðàâíû íýã õóâèéã õ¿¿õýä ýçýëäýã. Õ¿¿õäèéã áýëãèéí ìºëæëºãò àøèãëàõ, õºäºëìºðèéã íü ìºëæèõ, ºðèéí áàðüöààíä ºãºõ, ãóéëãà ãóéëãàõ, öóñ ýä ýðõòýíã íü àøèãëàõ, áýëýãëýõ, áóñäàä õóóëü áóñààð ¿ð÷ë¿¿ëýõ õýëáýðýýð àøèãëàäàã íü õýäèéíý òîãòîîãäæýý. Ìàíàé óëñûí òóõàéä ¿ð÷ë¿¿ëýõ íýðèéí äîð áîëîí áýëãèéí ìºëæëºãèéí çîðèëãîîð õ¿¿õýä õóäàëäààëñàí òîõèîëäîë öàãäààä á¿ðòãýãäýæ áàéñàí áàéíà. Ãàäààäûí óëñóóäûí ýð¿¿ãèéí õóóëüä èõýíõ îðîí õ¿¿õýä õóäàëäààëàõ ãýìò õýðãèéã áèå äààñàí òºðºë áîëãîí õóóëü÷èëñàí áàéíà. Æèøýý íü, ÀÍÓ-ûí Òåõàñ ìóæ, Ãåðìàí, Êàçàõñòàíûã ýíä äóðäàæ áîëíî. Ìàíàé óëñàä Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðãèéã áèåý ¿íýëýõýä áóñäûã òàòàí îðîëöóóëàõ, áèåý ¿íýëýõèéã çîõèîí áàéãóóëàõ ãýìò õýðãýýñ ÿëãàæ ç¿éë÷ëýõ òàëààð òóðøëàãà áàãà áàéñíààñ ýíý ¿çýãäýëòýé òýìöýõ ýõíèé ¿åä òîäîðõîé õ¿íäðýë ãàð÷ áàéñàí áàéíà. Õ¿í õóäàëäààëñàí íü “çîõèîí áàéãóóëñàí” ãýæ, õàðèí áèåý ¿íýëñýí íü “õóäàëäàãäñàí“ ãýýä ç¿òãý÷èõäýã áàéñàí íü õóóëü õÿíàëòûíõíû ¿éë àæèëëàãààíä íýëýýä õ¿íäðýë ó÷ðóóëæ áàéæýý. Äýýä ø¿¿õýýñ 2008 îíû 3 äóãààð ñàðä “Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí 113 äóãààð ç¿éëèéí çàðèì ç¿éë çààëòûã òàéëáàðëàõ òóõàé” òîãòîîë ãàð÷, ýíý õî¸ð òºðëèéí ãýìò õýðãèéã ÿëãàæ òîäîðõîéëñîí íü à÷ õîëáîãäëîî ºãñºí áàéíà. 2008 îíä ìàíàé óëñàä õ¿í õóäàëäààëñàí ãýìò õýðýãò ÿë øèéòã¿¿ëñýí 2 õ¿í 10-15 æèëèéí õîðèõ ÿë àâñàí. Õàðèí áèåý ¿íýëýõýä áóñäûã òàòàí îðîëöóóëàõ, áèåý ¿íýëýõèéã çîõèîí áàéãóóëàõ ãýìò õýðýãò øèéòã¿¿ëñýí 39 õ¿íèé 3 íü òîðãîõ, 2 íü àëáàäàí àæèë õèéëãýõ, áóñàä 34 íü 1-5 õ¿ðòýë æèëèéí õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòã¿¿ëñýí áàðèìò áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí Ýð¿¿ãèéí õóóëüä îíö õ¿íäð¿¿ëýõ íºõöºë áàéäàëä áóþó õèë äàâóóëàí õóäàëäñàí áîë 15 æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýõýýð çààñàí áàéäàã. Õàðèí ßïîíä õ¿í õèë äàâóóëàí õóäàëäñàí áîë õ¿íä õºäºëìºð ýðõë¿¿ëýí õî¸ðîîñ äýýø æèë, Ãîëëàíäàä 10 æèë õ¿ðòýë, Èçðàèëä 16 æèë õ¿ðòýë, Ãåðìàíä 10 æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýäýã áàéíà. ¯¿íýýñ ¿çýõýä ýíý ãýìò õýðýãò îíîãäóóëàõ ìàíàé óëñûí ýð¿¿ãèéí ÿë õºíãºí áèø õàðèí ÷ õàòóó òàëäàà. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàíàé õî¸ð õºðø äýëõèéä õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðýã ºñ÷ ¿ðæèõ, äàìæèí ºíãºðºõ òààòàé îð÷èí áîëæ áàéíà. ̺í ãàäàãø ýêñïîðòîëäîã ãîë îðíóóäûí òîîíä ÷ òýä ç¿é ¸ñîîð áàãòäàã. ÎÕÓ-ûí àëáàíû õ¿ì¿¿ñèéí ìýäýýãýýð çºâõºí Òàéëàíä óëñàä ë ãýõýä îðîñ ãàðàëòàé 7000 ãàðóé á¿ñã¿é áèåý ¿íýëæ áàéãààã õ¿ëýýí çºâøººðñºí áàéäàã. Ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýýãýýð çîõèîí áàéãóóëàëòòàéãààð ýìýãòýé÷¿¿äèéã õèë äàâóóëäàã òîìîîõîí á¿ëýãëýë¿¿ä Ýðõ¿¿, Óëààí-¯¿ä õîòîä èëýðñýí ãýõ ìýäýý áèé. Ýíä ìîíãîë îõèä õóäàëäààëàãäàæ áàéõ ýðñäýë ºíäºð áàéãàà þì. Õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðãèéí õîõèðîã÷, õîëáîãäîã÷ íàð èõýíõ òîõèîëäîëä èëýðäýãã¿é áàéíà. Íýã òàëààñ õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºí àéæ ìýãäñýíýýñ õýðãèéã íóóöëàäàã áàéæ ìýäýõ ÷ íºãºº òàëä áóñäààñ è÷èõ, íýð õ¿íäýý áîäîõ, îëíû äîòîð ýâã¿é áàéäàëä îðîõ çýðýã ñýòãýë ç¿éí äàðàìò íºëººëäºã áàéæ ìàãàäã¿é þì. Íýãýí õîõèðîã÷èéí ìýä¿¿ëýãò "íàéçòàé òààðàëäàæ àæèë îëäîõã¿é áàéãàà òóõàéãàà ÿðüõàä Õÿòàä óëñàä çî÷èä áóóäàëä öýâýðëýã÷, òîãîî÷îîð àæèëëóóëàõààð ÿðüæ òîõèðîí àâ÷ ÿâñàí. Òýíä î÷ñîíûõîî äàðàà õÿòàäóóäàä çàðæ ïàñïîðòûã ìèíü õóðààí àâ÷, íàìàéã áèåý ¿íýë ãýñýí" ãýæ ìýä¿¿ëæýý. À, Ì íàðûí 2 ýìýãòýéã ãóäàìæèíä ìàøèíä ñóóæ áàéõàä íü òàòàæ ãàðãàæ ººðèéíõýý ìàøèíä ñóóëãàí àâ÷ ÿâæ ãýð õîðîîëîëä àâàà÷èæ äàðàìòàëæ á¿ëýãëýæ õ¿÷èíäýæ, ¸ñ áóñààð ààøëàæ áýëýã ýðõòíýý õºõ¿¿ëñýí. ̺í Ì.Ï íü áóñàäòàé á¿ëýãëýí çîõèîí áàéãóóëàëòòàéãààð àøèã îëîõ çîðèëãîîð õ¿÷ õýðýãëýí Á, À, Ã, À Î íàðûí áèåèéã ¿íýë¿¿ëýõýýð áóñäàä õóäàëäààëæ, óëìààð Á íü ¿ð çóëáàæ õ¿íä õîð óðøèã ó÷ðóóëñàí çýðýã áàðèìòûã ñýðýìæë¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ äóðäàõàä èë¿¿äýõã¿é áèç ýý. 2007 îíû 10 äóãààð ñàðààñ 2008 îíû 3 äóãààð ñàð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ãýìò ýòãýýä¿¿ä 5 îõèíûã ãàíöààðàà îðîéí öàãààð ÿâæ áàéãààã íü äàëèìäóóëàí ººðèéíõºº ìàøèíààð õ¿ðãýæ ºãíº ãýæ õóóð÷ àâ÷ ÿâæ áààðàíä äàãóóëàí îðæ ¿ë òàíèõ çàëóó÷óóäàä õîíîãèéí 40.000-60.000 òºãðºãººð õóäàëäààëæ, áóóäàëä õîíóóëààä ºã뺺 íü ººðñ人 î÷èæ àâäàã. Ãýðèéí õîðèîíä õàòóó ÷àíãà õÿíàëòàíä óäààí õóãàöààãààð áàéëãàæ áèåèéã íü ¿íýë¿¿ëæ áóñäàä çàðæ áàéñàí áàéíà. Ýíý õýðãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðä Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðãèéí ø¿¿õýýð øèéäâýðëýí ãýìòí¿¿äýä 2 æèë 6 ñàðààñ 15 æèë õ¿ðòýëõ õîðèõ ÿë îíîîñîí áàéíà. Åð íü õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðýãòýé òýìöýõ àæëûã çºâõºí ÿëûí õàòóó áîäëîãîîð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ íü ó÷èð äóòàãäàëòàé. Õàðèí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òàñëàí çîãñîîõ, çºð÷èãäñºí ýðõèéã íºõºí ñýðãýýõ, õîõèðîã÷òîé õàðèëöàõ á¿õýë á¿òýí öîãö ñ¿ëæýýã ºíººäðèéí ò¿âøèíä áèé áîëãîõ íü ýíý õýðãèéã õàçààðëàõ àðãà çàì áàéæ ìýäíý. Íýã òàëä ÿë îíîîäîã, íºãºº òàëä õýðãèéí õîéíîîñ õººöºëääºã, ººð íýã íü õîõèðîã÷òîé àæèëëàäàã áàéõ íü õ¿í õóäàëäàõ ãýìò õýðãèéã óëàì ÷ ººãø¿¿ëæ, èðýýä¿éä ìàíàé óëñ ýíý òºðëèéí õýðãèéí ¿¿ð óóðõàé áîëîõ, öààøèëáàë õÿíàëòààñ ãàðàõàä õ¿ðýõ âèé õýìýýí ýìçýãëýíý.

Ýìõ çàìáàðààã¿é õýðýãëýýòýé òýìöýõ ¿¿ ýñâýë...

Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí õºãæèë ò¿ðãýññýí ñ¿¿ëèéí àðâààä æèëä Ìîíãîë÷óóä áèä àâñàí íü ÷ èõ, àëäñàí ÷ èõ. Àâñàí ãýõèéí ó÷èð, óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëòèéí îí æèë¿¿äýä áèä îâîîõîí õºðºí㺠ìºí㺠áîñãîæ, òýð õýðýýð òºñâèéí õàëààñ ÷àìã¿é çóçààð÷ áàéñàí ¿å áèé. Õàðèí àëäàõûí ó÷èð ãýâýë, ìîíãîë õ¿í ãýðýý äóãóéëàõ íóòàãã¿é, ìàëàà áýë÷ýýõ áýë÷ýýðã¿é áîë÷èõîîä áàéãàà ÿâäàë áèëýý. ̺í îëîí òîîíû ãîë ãîðõè øèíãýæ, àí àìüòàí ä¿ðâýæ, õºðñ øîðîî áîõèðäñîí íü ýíý ñàëáàðûí ãàæóóäëûí íºëºº ÿàõ àðãàã¿é ìºí. Õèìèéí õîðò áîäèñûí ç¿é çîõèñã¿é õýðýãëýý, ò¿¿íèé õîð õºíººë ìàíàé óëñûí ãàçàð íóòãèéã á¿õýëä õàìðààä áàéãààã óäàà äàðààãèéí õÿíàëò øàëãàëò, ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé ä¿í õàðóóëæ áàéíà. Õèìèéí áîäèñ íü îëîí àðâàí æèëýýð áàéãàëü îð÷èí, ò¿¿íèé òºðºë ç¿éëä õàäãàëàãäàí õóðèìòëàãäàõûí çýðýãöýý õýäýí çóóí êì ãàçàð óñ, àãààð áîëîí í¿¿äëèéí àìüòäààð äàìæèí òàðõäàã àþóëòàé ãýäãèéã õýí õ¿íã¿é ìýääýã õýðíýý ýíý òàëûí õýðýã çºð÷èë åð òàñðàõã¿é áàéãàà íü õàðàìñàëòàé. Õàìãèéí ñ¿¿ëä ãýõýä, Çàìûí-¯¿ä-Óëààíáààòàðûí ÷èãëýëèéí à÷ààíû ãàëò òýðãýýð íèéñëýëä õèìèéí èõ õýìæýýíèé áîäèñ îðóóëæ èðñíèéã ÍÌÕÃ-ûí áàéöààã÷èä èëð¿óëñýí. Óã õèìèéí áîäèñ õèë, ãààëèàð ÿìàð ÷ ñààä òîòãîðã¿é îðæ èðñýí áºãººä èðýõ èðýõäýý Óëààíáààòàðò îðæ èð÷èõñýí áàéñàí íü á¿ð ãàéõìààð. Õèìèéí áîäèñûí ç¿é áóñ õýðýãëýýíýýñ áàéãàëü îð÷èí ¿ëýìæ õýìæýýãýýð áîõèðäîæ, ¿¿íèé óëìààñ õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã íºëººëºë ó÷ðàõ íü óëàì èõñýæ áàéíà. Ìàíàé óëñàä õèìèéí õîðò áîäèñûí àøèãëàëò, õàìãààëàëòûí áàéäàëä 1994 îíä ÿâóóëñàí óëñûí ¿çëýãèéí ä¿íãýýð 1300 îð÷èì ¿éëäâýð , àæ àõóéí íýãæèä 7300 òºðëèéí 3800 îð÷èì òîíí õèìèéí áîäèñ õýðýãëýãäýæ, òýäãýýðýýñ áàéãàëü îð÷èíä 50 ãàðóé òîíí õèìèéí áîäèñûí õàÿãäàë ãàð÷ áàéãààãààñ àãààðò 68, óñàíä 790, õºðñºíä 600 íýð òºðëèéí õèìèéí áîäèñ õàÿãäàæ áàéãààã òîãòîîæýý. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Ìîíãîë óëñàä àëò îëáîðëîëò ýð÷èìòýé íýìýãäñýí, ÿëàíãóÿà 1991-2001 îí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä 17 äàõèí íýìýãäñýí áàéíà. Çàñãèéí Ãàçðûí 2007 îíû ìýäýýãýýð ªìíºãîâü, Ñýëýíãý, Äàðõàí-Óóë, Òºâ, Áàÿíõîíãîð, Õýíòèé, Óâñ, Õîâä çýðýã 8 àéìãèéí íóòàã äýâñãýðò áàéðëàõ íèéò 120 àëòíû îðä ãàçàðò ìÿíãà ìÿíãàí õ¿í õóóëü áóñ àðãààð àëò îëáîðëîæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ íèéò 53,2 ãà ãàçàð ìºíãºí óñ áîëîí öèàíèäààð áîõèðëîãäæýý. ¯¿íòýé õîëáîîòîé Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, ÝÌß áîëîí áóñàä ÿàìä, õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäààñ çîõèõ àðãà õýìæýýã óäàà äàðààëëàí àâ÷ àæèëëàæ áàéãàà áºãººä ÍÝÌÕ-èéí Îð÷íû ýð¿¿ë ìýíä ñóäëàëûí òºâººñ 2003-2004 îíä Òºâ, Ñýëýíãý, Äàðõàí-Óóë àéìãóóäàä õèéãäñýí "̺íãºí óñíû áîõèðäîëòûí ñóäàëãàà"-ààð õºðñíèé ìºíãºí óñíû äóíäàæ àãóóëàìæ çºâøººðºãäºõ äýýä õýìæýýíýýñ ºíäºð, 2008 îíä Äàðõàí-Óóë àéìãèéí Õîíãîð ñóìàíä àæèëëàñàí îëîí óëñûí áîëîí äîòîîäûí øèíæýý÷äèéí áàãèéí ñóäàëãààãààð òóñ ñóìûí õàÿãäàë óñ áîëîí õºðñºíä áîîð, õðîì, õ¿íöýë, õàð òóãàëãà, êàäüìè çýðýã õ¿íä ìåòàëëóóä çºâøººðºãäºõ äýýä õýìæýýíýýñ ºíäºð, 2008 îíä õèéãäñýí "Òºâ àéìãèéí Áîðíóóð, Æàðãàëàíò ñóìäûí õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäýä ìºíãºí óñíû ¿ç¿¿ëñýí íºëººëºë ñóäàëãàà"-ààð ýäãýýð ñóìûí õ¿í àì ìºíãºí óñíû íºëººëºëä ºðòñºí çýðýã ä¿ãíýëò ãàð÷ýý. Õèìèéí áîäèñûí çîõèñã¿é õýðýãëýýíä õºãæëèéí òîäîðõîé ¿å øàòàíä òºðºí ãàð÷ èðñýí íèíæà íàðûã áóðóóòãàõ õàíäëàãà áàéäàã. Òýä áóðóóòàé íü ¿íýí. Ãýõäýý òýä õèë ãààëèéã ñààäã¿é äàâààä, âàãîí âàãîíîîð õèìèéí áîäèñ îðóóëæ èðæ ÷àäàõ áèë ¿¿? Òýãýõýýð íèíæà íàð áîë áèäíèé ÿðüäãààð "áàãà ãàð" àæ. Õàðèí òîìîîõîí êîìïàíèóäàä õàìàã ó÷èð áàéãàà áîëîëòîé. 1995 îíä áàòëàãäàí ãàðñàí Õèìèéí õîðò áîäèñîîñ õàìãààëàõ òóõàé õóóëèàð õèìèéí áîäèñûã ýêñïîðòëîõ, èìïîðòëîõ, ¿éëäâýðëýõ, õóäàëäàõ, àøèãëàõ, óñòãàõ çºâøººðëèéã àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà íàð áîëîí ÷èãëýëèéí ÿàìä çýðýã îëãîæ, ò¿ð áîëîí áàéíãûí àæèëëàãààòàé 18 áîîìòîîð èìïîðòëîæ áàéñíààñ õóóëü áóñ èìïîðò, ýìõ çàìáàðààã¿é õýðýãëýý èõýñ÷ õÿíàëò òàâèõàä õ¿íäðýëòýé áàéäàëä õ¿ð÷ áàéñàí. 2006 îíä øèíý÷ëýí áàòàëñàí Õèìèéí õîðò áîëîí àþóëòàé áîäèñûí òóõàé õóóëèéí äàãóó õèìèéí áîäèñûã èìïîðòëîõ òóñãàé çºâøººðëèéã ÁÎÀÆß äàíãààð îëãîõ áîëñíîîñ ãàäíà Çàìûí-¯¿ä, Àëòàíáóëàã, Ñ¿õáààòàð, Áóÿíò-Óõàà ãýñýí 4 áîîìòîîð, ìºí "Ïåòðî÷àéíà Äàé÷èí Òàìñàã" ÕÕÊ Äîðíîä àéìãèéí Áàÿíõîøóó, Ñ¿õáààòàð àéìãèéí Áè÷èãò ãýñýí 2 áîîìòîîð øààðäëàãàòàé áîäèñîî îðóóëàõ áîëñîí þì. Ýíý øèéäâýð ãàðñíààð îëîí òîîíû ýðõ ìýäýëòí¿¿ä îëîí òîîíû áîîìòîîð äóðûí õèìèéí áîäèñûã îðóóëæ èðäýã ÿâäàëä ¿íäñýíäýý òàñëàí çîãñîîãäñîí áîëîâ÷ íºõöºë áàéäëûã á¿ðýí õÿíàëòäàà àâ÷ ÷àäààã¿éã äýýðõ æèøýý õàðóóëñàí ãýõýä áîëíî. Õàðàà õÿíàëòààñ ãàäóóðõ îëîí çºð÷èëòýé ñ¿¿ëèéí ¿åä õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãóóä õ¿÷òýé òýìöýæ áàéíà. Õÿíàëò øàëãàëòûã ÿâóóëëàà. Ò¿¿íèé ìºðººð áîõèðäñîí îëîí ãà òàëáàéã ñààðìàãæóóëæ, õ¿äðèéí òýýðìèéã õóðààæ, òîðãóóëü øèéòãýë îíîãäóóëæ èðñýí. Ìºí ººðèéí ãýñýí öýâýðëýõ áàéãóóëàìæã¿é, áîõèð öýâýð óñíû òºâëºðñºí ñ¿ëæýýíä õîëáîãäîîã¿é 70 ãàðóé àðüñ, øèð áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð 10 ãàðóé íýð òºðëèéí õèìèéí áîäèñûã èõ õýìæýýãýýð õýðýãëýæ, áàéãàëü îð÷èí, àãààð óñ, õºðñèéã ìàø èõ õýìæýýãýýð áîõèðäóóëæ áàéñíûã ¿éë àæèëëàãààã íü çîãñîîí àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéí òîîã 40 õ¿ðòýë áóóðóóëñàí áàéäàã þì. Áàéãàëü ýýæýý õèìèéí õîðò áîäèñûí íºëººíººñ àâðàí õàìãààëàõ ¿éëñýä òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí õóâü îðîëöîî ýíä áàéãààã õýëýõ íü ç¿éòýé áîëîâ óó. Ãýõäýý ýíýõ¿¿ àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé àðãà õýìæýý íü "íèðãýñýí õîéíî íü õàøãèðàâ" ãýäýãòýé àäèë áîëîîä áàéãàà þì. Àíõíààñàà áèä õýðýãòýé øààðäëàãàòàé, çºâõºí õóóëü ä¿ðìýýð áàòàëãààæñàí áîäèñûã õèëýýðýý íýâòð¿¿ëäýã áîë ÿàëàà ãýæ õºðñ øîðîîãîî áîõèðäóóë÷èõààä, àí àìüòíàà õîðäóóë÷èõààä, õ¿í àðä íü óóõ óñã¿é, ãèøãýõ ãàçàðã¿é áîë÷èõîîä ñóóæ áàéõ áèëýý. Òèéìýýñ õèìèéí áîäèñûí ç¿é áóñ õýðýãëýýòýé òýìöýõ áóñ õàðèí õóóëü áóñààð õèë "çºð÷äºã" ÿâäëûã áîîìèëîõ íü õàìãèéí ñîíãîäîã àðãà áàéíà áóñ óó.

Õàà ÷ þì îðõèãäñîí õ¿íñíèé ýðõ

Ìîíãîë÷óóä õ¿íèé ýðõ õýìýýõ îéëãîëòîä ñîíãîõ ñîíãîãäîõ, ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, àìüä ÿâàõ, ýð¿¿ë àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ ãýñýí õýäõýí óõàãäàõóóíûã õàìðóóëæ, áóñäûã íü îðõèãäóóëæ èðñýí þì áîëîâ óó. Õ¿íèé ýðõèéí òóõàé îéëãîëò èéíõ¿¿ õÿçãààðëàãäàæ, äýýðõ óõàãäàõóóíààñ ÷ äóòààõã¿é ýðõ¿¿ä òýð á¿ð ìàíàé íèéãýìä õºíäºãäºõã¿é áàéãààã áèäíèé àìüäðàë õýò óëñòºðæäºãòýé õîëáîí òàéëáàðëàæ áîëìîîð ñàíàãäàíà. Ìàíàéõíû ¿ëãýðëýõ äóðòàé Àìåðèê, áàðóóíû îðíû èðãýäèéí òîëãîéä õàðèí ÷ óëñòºðæèõ áèø òîãòâîðòîé àìüäðàõ ãýñýí îéëãîëò äàâàìãàéëäàã ãýõýä áîëíî. Òèéìýýñ òýä ººðòºº áîëîí ¿ð óäàìäàà íºëººëºõ¿éö õîðòîé õ¿íñ èä÷èõýýä, ÷èéã òàòäàã ãóòàë ºìñ÷èõººä, õ¿¿õäýäýý äýëõèéí çàõ çýýëýýñ øàõàãäñàí òîãëîîìîîð òîãëóóë÷èõààä òºâ òàëáàéäàà õýí íýãíèéã îãöîð ãýýä ñóóæ áàéäàãã¿é áèç. Òýãæ ñóóõûí ÷ õýðýã àëãà. Òýæýýëëýã, ÷àíàðòàé, àþóëã¿é õîîë óíäààð õàíãàãäàõ, ñî¸ë óëàìæëàëäàà íèéöñýí õ¿íñýý õýðýãëýõ, õîîë õ¿íñ õóäàëäàí àâàõ ÷àäàâõèòàé áàéõ çýðýã ýðõýý ýäýëñýí øèã ýäëýæ, õàíãàãäñàí øèã õàíãàãääàã òýäýíä áèäíèé ýíý õèéðõýë óòãàã¿é ñàíàãäàæ áàéæ ìýäýõ. ßàãààä ãýâýë, ñîíãîõ ñîíãîãäîõ, ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ ýðõýýñýý äóòààõã¿é ýðõýý îðõèãäóóë÷èõñàí áîëîõîîð òýð. Ãýõäýý ýíý ìýò îëíûã ýñ äóðäààä õ¿íñíèé ýðõèéí çºð÷ëèéí òàëààð öººí ¿ã õýëüå. Õ¿éòýí ñýð¿¿í óóð àìüñãàëûí îíöëîãèéã õàðãàëçàí õîíîãò àâàõ èë÷ëýãèéí õýìæýýã 2700 êèëîêàëîðèîð òîãòîîñîí áàéäàã ÷ àéë ºðõèéí äèéëýíõ íü ýíý èë÷ëýãòýý õ¿ðñýí õîîë õ¿íñ õýðýãëýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Ñóóðèí ãàçðûí àéëóóä öàëèí áîëîí îëîõ îðëîãîî õ¿íñíèé äýëã¿¿ðò áàðüöààëæ õîíîãèéí õîîëîî çàëãóóëäàã æèøèã òîãòñîí. պ人ä àìüäðàãñàä õàðèí àðèëæààíû áàíêинд õýä ãóðâàí ìàëàà òàâüæ, ºðèéí ñ¿ëæýýíä íýãä÷èõýýä áàéíà. Çàñãèéí ãàçðààñ õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã 108 ìÿíãàí òºãðºã áàéõààð òîãòîîñîí íü õ¿íñíèé ýðõèéí õýðýãæèëòýä íºëººëæ áóé. ªíººäºð 108 ìÿíãàí òºãðºãººð äºðâºí àì òýæýýæ áóé õ¿í îëîí. Ýìçýã á¿ëãèéí èðãýä, òýäíèé ãýð á¿ë ºäºðò öººí óäàà õîîëëîæ, ãîëëîí 2-3 íýð òºðëèéí èë÷ëýã ìóóòàé õ¿íñèéã óäààí õóãàöààãààð õýðýãëýõ íü õîîë òýæýýëèéí íààä çàõûí õýðýãöýýãýý õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Èéì íºõöºëä õ¿íñýý õóäàëäàí àâàõ ÷àäàâõòàé áàéõ òóõàéä ñàíàõûí ÷ õýðýãã¿é þì. Òýãýõýýð õ¿í àìûí ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõ ñóë áàéñíààð õîîë õ¿íñýýð äàìæóóëàí àâäàã çàðèì àìèí äýì, ýðäýñ áîäèñûã ìºí ë àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéíà ãýñýí ¿ã. ßëàíãóÿà, àìèí äýì, àìèí õ¿÷èë, ýðäýñ áîäèñûí ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëîõ, ºíäºã, çàãàñ çýðãèéã áàðàã õýðýãëýæ ÷àäàõã¿é áàéãààã îëîí õ¿í õ¿ëýýí çºâøººðºõ áèç ýý. Íèéò õ¿í àìûí 36,2 õóâèéí ÿäóóðàë ñ¿¿ëèéí 10 æèë õàäãàëàãäàæ, 2006 îíîîñ õîéø õîòûí ÿäóó èðãýä îðëîãûíõîî 46 õóâèéã, õºäºº îðîí íóòãèéí ÿäóó èðãýä îðëîãûíõîî 58 õóâèéã õîîë õ¿íñýíäýý çàðöóóëæ áàéãàà õýðíýý óíä öàéíààñ àâàõ èë÷ëýãýý õàíãàëòòàé àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà þì. Àæèëã¿é áàéãàà èðãýä, ìàë÷èä ãàð äýýðýý áýëýí ìºí㺠áàéõã¿éãýýñ õàëàìæ, òýòãýâýð, èðãýíèé ¿íýìëýõýý õóâü õ¿í áîëîí áàðüöààëàí çýýëä¿¿ëýõ ãàçàð áàðüöààëàõ, ýìýãòýé÷¿¿ä íü ýýìýã ç¿¿ëò, ãýðèéí òàâèëãà, õºðãºã÷, óãààëãûí ìàøèí, õèâñ õèâñýíöýðýý òàâüæ, ºðõèéí õ¿íñýý çàëãóóëàõ ÿâäàë ìàíàé íèéãýìä íèéòëýã áîëñîí. ̺í ìîíãîë õ¿í áàéãàëü öàã àãààðûí îíöëîãòîî òîõèðñîí, óëàìæëàëò õ¿íñýý õýðýãëýõ ýðõ çºð÷èãäºæ áàéíà. Ìàë÷èí, òàðèàëàí÷èä ººðñ人 ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íýý çàõ çýýëä íèéë¿¿ëæ, àìüæèðãààãàà äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæ õàíãàãäàõã¿é áàéñààð. Òýä á¿òýýãäýõ¿¿íýý õýðýãëýã÷äýä øóóä õ¿ðãýõ òîãòîëöîî á¿ðäýýã¿é. Ñ¿¿ ãýõýä, õºäººä èë¿¿äýë á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîí ¿íýã¿éäýæ áàéõàä ñóóðèí ãàçàð îëäîæ ºãºõã¿é íàíäèí ýðäýíý áîë÷èõ æèøýýíèé. Ýíýõ¿¿ îðîí çàéã ñàéíààð õýëâýë íºõºæ, ìóóãààð öîëîëâîë øóëæ àìüäàð÷ áóé óëñ áîë ÷åíæ¿¿ä. ×åíæèéí àðìè ºñ÷ ºíäèéõèéí õýðýýð ¿éëäâýðëýã÷-õýðýãëýã÷ õî¸ð õî¸óëàà õîõèðñîîð áàéãààã õàà õààíàà ìýääýã áîëîâ÷ ººð÷ëºãäºæ øèíý÷ëýãäñýí ç¿éë õàðàãäàõã¿é áàéíà. Îðîí íóòàãò ºðõèéí àæ àõóé õºãæèõã¿é, õºãæñºí ÷ òîìðîõã¿é áàéãààãààñ òýä õºãæèæ áàñ ÿäóóðëààñ ãàðäàãã¿é òîéðîã ¿ðãýëæèëñýýð. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ¿éë ÿâö õÿíàëòã¿é ºðíºñíººð òîìîîõîí àæ àõóéí íýãæ¿¿ä èõ õýìæýýíèé ãàçàð ýçýìøèí, ºðõèéí àæ àõóé ýðõëýã÷äýä ãàçàð ò¿ðýýñë¿¿ëýõ áîëñîí íü òýäíèé àøèã îðëîãîä íºëººëñºí. ̺í óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýë ìàëûí áýë÷ýýð, óñíû ýõ ¿¿ñâýðèéã õîìñäóóëæ, ìàë÷èí ºðõèéí àæ àõóéãàà õºãæ¿¿ëýí, ÿäóóðëààс ãàðàõàä íü ñààä áîëæ, óëìààð óëàìæëàëò àìüæèðãààíû àðãà çàìàà îðõèí õîò ðóó í¿¿õýä õ¿ðãýæ áàéíà. ÕÕÀÀ-í ñàëáàð 2009 îíû ýöñèéí áàéäëààð, 114,2 ñàÿ äîëëàðûí òºñºë, õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëñíýýñ 70,2 õóâü íü áóöàëòã¿é òóñëàìæ áàéæýý. Çýýë òóñëàìæèéí öóâàà õ¿íñíèé ãîëëîõ ñàëáàðò èéí õºâºðñººð áàéõàä íèéò õ¿í àìûí 60 øàõàì õóâèéã ýçýëæ áàéãàà ýìçýã á¿ëýã, íýí ÿäóó èðãýä, ìàë÷èí ºðõ¿¿ä õ¿íñíèé õîìñäîëä óëàì ºðòºæ, ¿íäýñíèé ¿éëäâýð¿¿ä äîòîîäûí õýðýãöýýãýý á¿ðýí õàíãàõóéö õýìæýýíä õ¿ð÷ àæèëëàõã¿é áàéãààã þóòàé õîëáîæ îéëãîõ ¸ñòîé áîë. Àþóëã¿é õ¿íñýýð õàíãàãäàõ ýðõèéí òóõàé ìàíàéõàí õèë õÿçãààð íýýñýí öàãààñ ýõëýí ÿðüñàí. Íýã ¿åý áîäâîë, øàâüæòàé áóäàà, ºòòýé àëèì, ÿñíû ãóðèëûí òóõàé äóðäàãäàõ íü öººðñºí ÷ áàéäàë õýâèéí ò¿âøèíä õ¿ðýýã¿é ë áàéíà. Àþóëã¿é õ¿íñ õýðýãëýõ òóõàéä, ãàäíààñ ë àþóëûí õàðàíãà äýëääýã ãýõ ìýòýýð îéëãîõ ºðººñãºë þì. Ìàë ñ¿ðýã, ìàë ýìíýëýã õóâüä î÷ñîíîîð óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿çëýã òàðèëãà õàíãàëòã¿é, ò¿¿íýýñ óëáààëæ ìàëààñ õ¿íä õàëäâàðëàäàã áðóöåëë¸ç, ñ¿ðüåý, ÿì, ëåéêîç çýðýã ºâ÷íèéã õàçààðëàæ ÷àäàõã¿é, ÿìàðòàà æèë á¿ðèéí çóí, íàìàð áðóöåëë¸çòîé ñ¿¿íèé ñýðýìæë¿¿ëýã õýâëýë ìýäýýëëýýð òàñðàõã¿é öàöàãäàæ áàéõ âý. Òîìîîõîí á¿ñ íóòàãò õèìèéí õîðò áîäèñûí õóóëü áóñ õýðýãëýýíèé õîð õºíººë ¿ðãýëæèëæ, ãàçàð òàðèàëàí, õ¿íñíèé íîãîîíû óðãàöàä íºëººëæ áàéãààã ¿ã¿éñãýõ àðãàã¿é. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé õÿíàëò ñóë áàéãààãààñ ÷àíàð àëäàãäàæ, íèéò õ¿í àìûí äóíä õîîë áîëîâñðóóëàõ òîãòîëöîîíû ºâ÷ëºë íýìýãäýæ, íàñ áàðàëòûí òîäîðõîé øàëòãààí áîëæ áàéíà. Æèëèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé äèéëýíõ õóâèéã èìïîðòîîð õàíãàæ, ò¿¿íèé 40 ãàðóé õóâèéã ã¿íèé áîëîí ãààëèéí øèíæèëãýýíä õàìðóóëäàã ãýñýí ñòàòèñòèê ñîíñîæ áàéñàí ñàíàãäàíà. Àþóëã¿é õ¿íñýýð õàíãàãäàõ òàë äýýð äàí õÿíàëò, øèíæèëãýýíýýñ ãàäíà ¿çëýã øàëãàëòûí òîãòîëöîî, òåõíèêèéí õ¿÷èí ÷àäàë, çàðèì òîõèîëäîëä òºðèéí àëáàí õààã÷èéí ¸ñ ç¿éã¿é àâèð, ìýäëýã ìýðãýæëèéí äóòàãäàëòàé áàéäàë, àâëèãà çýðýã îëîí àñóóäàë íºëººëæ áóé. ÓÌÕÃ-ûí õ¿íñíèé õÿíàëò, øèíæèëãýýíä 97451 äýýæèíä 238073 ¿ç¿¿ëýëò øèíæèëñíèé 17, õ¿íñíèé ò¿¿õèé ýäèéí 463 äýýæèéí 39 õóâü íü òóñ òóñ áîõèðäîëòîé ãàð÷ýý. ̺í õ¿íñíèé íÿí ñóäëàëûí øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí íèéò 70926 äýýæèéí 9.6 õóâü íü íÿíãèéí áîõèðäîëòîé, õèìèéí øèíæèëãýýãýýð 4.0 õóâü íü õîðòîé, 10 õóâü íü õ¿íä ìåòàëëûí áîõèðäîëòîé ãàðñàí àæ. Ýíý ìýòýýð ýðãýö¿¿ëæ áîäâîë õ¿í àìàà ÷àíàðòàé õîîë òýæýýëýýð õàíãàõ, òýãýõèéí òóëä ºðõèéí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ, àæëûí áàéðûã îëíîîð áèé áîëãîõ, õóâèéí õýâøëèéã äýìæñýí öîãö áîäëîãûã ÿâóóëàõ ãýýä íýãýýñ íºãººä óëáààòàé îëîí àñóóäàë ñºõºãäºõ íü. Òèéìýýñ õ¿íýý äýýäýëñýí àðä÷èëñàí íèéãýìä õ¿íñ òîéðñîí àñóóäëûã õºíäºõã¿éãýýð áèä õààøàà ÷ ÿàõ áèëýý äýý.

Àæèëäàà ÿâàõ çàì

Ãýðòýý õàðèõ çàì àæèëäàà ÿâàõ çàìààñ òýñ ººð ãýæ áè íýãýíòýý áè÷æýý. Èíãýæ õýëñýí íü ãýðòýý õàðèõ çàì àæèëäàà ÿâàõ çàìààñ ìóóõàé ãýñýí ¿ã áèø áèëýý. Õàðèõ çàìäàà òºëºâëºæ, èðýõ çàìäàà òºëºâñíºº õèéäýã ë ãýæ õýëýõ ãýñýí õýðýã. Ãàíöõàí ìºðººäëèéí çàì áàéäàã áîë þóòàé óòãàã¿é âý? Òºëºâ뺺ä ë, òºëºâëºñºí íóðààä ë, áóöàæ òºëºâ뺺ä ë áàéõ ãýæ ¿¿. Õîðâîî èðýõ î÷èõ, ÿâàõ áóöàõ, õ¿ðýõ õàðèõ çàìòàé áàéäàã íü ÿìàð èõ çîë âý? Òºëºâëºñíºº àæèë áîëгоäîã õî¸ð äàõü çàì-ìèíèé àæèëäàà õ¿ðýõ çàì. Òîâ÷äîî áîë, áàäðàíãóéí çàì. Áàäðàíãóéí çàìä àæèë ºðíºæ, òàðõè àæèëëàæ, îëîíòîé õàìòàð÷, á¿òýýí áîñãîæ, íèéãìèéã öîãöëîîæ, áóñäûã õ¿íäýëæ áóñäààð õ¿íäë¿¿ëíý ãýæ áîäîõîîð ýíý çàìààð îëîí óäàà èðæ î÷èæ áàéìààð. Àæèëäàà ÿâàõ çàì îëîí áàéâàë ãýðòýý õàðèõ çàì îëîí áîëìóé, îëîí áàéõ àìüäðàë áàäàðìîé.

ААВУУДЫГ "БУЛААСАН" КАПИТАЛИЗМ

Сүүлийн үед хэд хэдэн сонин гарчиглалаа. Алдартай, олны танил хүмүүсийн ярилцлагыг эргүүлж тойруулж харав. Тэдний ярилцлагыг уншиж суухад нийгмийн нэг бүхэл бүтэн үеийг тодорхойлж болмоор, өлгөж авч санаа сэдэл болгохоор нэг зүйл ажиглагдав. "Сурвалжлагч асууж байна: -Та гэр бүлдээ хэр их цаг зав зарцуулдаг вэ? -Гэр бүлдээ аль болох цаг зав гаргахыг боддог. Гэхдээ чөлөө зав гарах нь ховор. Хүүхдүүдээ өглөө унтаж байхад нь ажилдаа гараад, орой унтаж байхад нь ирдэг. Зарим тохиолдолд долоо хоног хүүхдүүдтэйгээ уулздаггүй. Утсаар л ярих юм байна шүү дээ" хэмээн хариулсан байх юм. Ер нь сонин хэвлэлд нийтлэгдэж буй олонх ярилцлагад хүмүүс тэгж хариулжээ. Энэ нь тийм ч их дуулиан тариад, хүмүүсийг анхаарлыг татаад байх асуулт хариулт биш юм. Олон хүн энэхүү хэсгийг уншаад "ямар их завгүй, яасан их ажилтай хүн бэ? Хариуцлага өндөртэй, цалин сайтай ажилтай хүн байна даа" гэж бодогдохоор. Гэхдээ түр зогсосхийгээд бодъё. Нэгдүгээрт, аав ажилтай. Хоёрдугаарт, аав их ажилтай болохоор завгүй. Гуравдугаарт, аав завгүй болохоор гэртээ оройтож ирдэг. Дөрөвдүгээрт, оройтож ирдэг болохоор хүүхдүүд аавыгаа долоо хоногт алдаг оног хардаг. Тавдугаарт, аав гэрт эзгүй болохоор хүүхдүүд ээжтэйгээ ихэнх цагийг өнгөрүүлдэг. Зургадугаарт, ээжтэйгээ ихэнх цагийг өнгөрүүлдэг болохоор хүүхдэд, тэр дундаа хөвгүүдэд эцгийн нөмөр, амьдрах арга ухаан, алтан сургамж, "алган боов" гээд хүмүүжлийн олон хэлбэр дутагддаг. Аавын зангараг дутсан хүү насанд хүрсэн хойноо эр бие суух ч тулга тойрсон нэгэн болохыг үгүйсгэх аргагүй. Энэ мэтээр нэлээн холуур асуудлыг авч үзэхэд хувь хүн болоод гэр бүлийн төлөвшил, хүн ам зүй, жендер судлал зэрэг олон салбарт завгүй аавуудын "сүүдэр" тусч байх шиг санагдана. Өнөөдөр манай улсын олон гэр бүлд аавууд үгүйлэгдэж байна. Тэд гэр орондоо байхгүй байна. Эрчүүд гэр орноосоо дүрвэсэн юм биш тэд ердөө завгүй байна. Завгүй аав нарыг ерөнхийд нь гурван хэсэгт хувааж болмоор. Суурин байдаг ч гэр орондоо бага орж гардаг, удаад нь хөдөө гадаа олон сараар ажилд явдаг, хамгийн сүүлд нь гадаадад суудаг аав гэж ангиллаа. Суурин аав гэдэгт тогтмол ажилтай ч хоногтоо багтаж төлөвлөсөн нь амждаггүй, өглөө гараад орой ирдэг эрчүүдийг багтааж болно. Тэд олон цагаар ажилладгаас гэр орон, үр хүүхдийн асуудлыг эхнэр нь хариуцдаг гэсэн үг. Энэ ангиллынхан нөгөө хоёроо бодвол давуу тал олонтой. Байр худалдан авах, унаа тэрэг сонгох, хүүхдээ сургууль соёлд оруулах зэрэг амьдралын олон талт шийдвэрт тэд гар бие оролцож чадна. Тэгснээр өрх гэрт түшиг болоод байх чадвартай. Мөн хүүхдүүд эцгийн элбэрэл хайрыг бага ч болов хүртэж өсдөг. Энэ ангилалд наймаанд шогшдог хүмүүсийг ч хамруулж болох талтай. Бараа татан авахаас бусад тохиолдолд наймааныхан байран суурин суудаг учир тэд азтай аавууд юм. Дараагийн ангилалд багтсан аав нар бол томилолтоор явдаг буюу голдуу уул уурхай, усны хайгуул, судалгаа шинжилгээний компанид ажилладаг эрчүүд орно. Тэд ихэвчлэн 2-3 сар хөдөө ажиллаад, цөөн хоног үр хүүхэд, хань ижил, гэр орондоо үзэгдэнэ. Бараг л нүүдлийн шувуу. Нэг ирэхэд хүүхэд төрчихсөн байна, нөгөө ирэхэд хүүхэд хэл орчихсон эсвэл хөлд орчихсон байх жишээтэй. Хүүхэд эхийн арчилгаа тордлогоонд хүн болдог болохоор багачуудын үгийн сан нь нэлээд хожуу аав гэдэг үгээр баяжигдах жишээтэй. Тэд бас ч хамгийн сүүлийн ангилал дахь аав нарыг бодвол гэртээ ирэх хугацаа нь жил, оноор биш сар, өдрөөр хэмжигдэх тул наанатай цаанатай. Эцсийн бүлэгт жагссан аав нарын хувьд байдал маш хүнд. Ахуй амьдралаа сайжруулахаар гадны улс орныг зорьсон залуусын хувьд эхэндээ ар гэртээ санаа зовж, анхаарал халамжаа зориулдаг. Он цаг улирах тусам энэхүү хандлага суларч, хайр хүндэтгэлийг мөнгөөр нөхөх гэж оролдовч дийлэнх тохиолдол энэ нь үр дүнгээ өгөлгүй, гэрлэлт салалтаар төгсгөл болох нь түгээмэл. Гадаадад суудаг аавтай хүүхдүүд голдуу эцэг хүн гэдгийг мөнгөн гуйвуулга, бэлэн мөнгө, гадаад шошготой ганган хувцас, гар утас, мэйл, мессенжер, компьютер зэргээр төлөөлүүлэн ойлгоно. Харамсмаар боловч үнэн дүр зураг өнөөдөр ийм л байна. Гэр бүлийн салангид харилцаа Монголын нийгэмд төлөвшөөд удлаа. Тэгснээр үеэс үед уламжлагдан ирсэн эцэг үрийн нандин холбоо хөндийрч, нэг цул бус хоёр тусдаа бодгаль гэх Европ чигийн хүмүүжил манайхны гэр бүлийн хөрсөнд "ус, чийг"-ээ хэдийнэ өгөөд эхэлсэн. Биднийг багад аав гэдэг хүүхэддээ үлгэр ярьж, цэцэрлэгээс авч мөн хүргэж өгч, байгалийн сайхан үзүүлж, хүнд бэрхээс халирахгүй байхыг сургаж, ах дүү, айл аймаг хүмүүстэй танилцуулж, олны дунд хөтлөсөн амьдралын их хөтөч байсансан. Ганц нэг аав тэр үед эзгүй байдаг байсан. Олон сарын тээвэрт явж, гурван жилийн цэрэгт татагдаж, геологи хайгуулын ажилд зүтгэж, зарим нэг муухан сахилгатай аав нар "их аав"-ынд суудаг байсныг өнөөдрийн цаг үетэй юу гэж харьцуулах билээ. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцооноос зах зээлийн системд шилжсэн сүүлийн 20 жилийн хугацаанд бид хөдөлмөрөө үнэлүүлэх, үг хэлэх, сонгох сонгогдох зэрэг хүний эрхийн мөн чанар болсон олон ололтыг олж бэхжүүлж чадсан. Гэтэл хөгжил дэвшлийн багана өндөрсөх тусам түүний сүүдэр хувь хүн, айл өрхөд тусгалаа тусгаж байна. Үүний буйн нэг илрэл нь аавууд гэртээ байхгүй байх явдал юм. Монгол Улсын хүн амын тоо өдгөө 2.7 сая болж, жил ирэх тутам төрөлт 50-60 мянгаар нэмэгдэж байна. Нийт хүн амын 48.7 хувь нь эрэгтэйчүүд, 51.3 хувь нь эмэгтэйчүүд байгаа бөгөөд 100 эмэгтэйд 95.1 эрэгтэй ногддог. Судалгааны тоо баримтыг харахад нийгэмд эзлэх эмэгтэйчүүдийн байр суурь өсч буй ч эдийн засгийн идэвхитэй хүн ам болон ажиллагсадын дотор эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүдийн эзлэх хувь ойролцоо байгаа юм. Ажил хөдөлмөр эрхлэлтийн судалгаа голчлон зөвхөн монголд буй ажиллагсадыг хамруулдаг нь зарим тохиолдолд эрэгтэйчүүдийг ажил, төрөл хийдэггүй анхил муутайн тоонд оруулах шалтгаан болдог биз. Өнөөдөр манай улсаас хамгийн их ажиллах хүчин авдаг БНСУ-д олон тооны эрчүүд ажиллаж байна. Тэдний ихэнх нь ид насны эрчүүд буюу аавууд. Олон аав нар тэнд амсхийх завгүй ажиллаж байна. Тиймээс айл гэрийн хоймор эзгүйдэж, хүүхдүүд аавын тухай багахан дурсамжтай, бүдэг ойлголттой өсч өндийж байна. "Монгол эрчүүд архи уудаг, ажил хийдэггүй, залхуу, эхнэрээрээ тэжээлгэдэг" гэх шүүмжлэл нийгэмд байдаг хэдий ч энэ нь цөөн тооны эрэгтэйд хамаарна. Учир нь аавууд завгүй бас дээр эзгүй байна гэдэг нөгөө талд өрх гэрээ, өлгий нутгаа "нуруундаа" үүрч яваа хэрэг юм. Энэ бүх дүр зургийг өнгөц харахад ажил хөдөлмөр аавуудыг үр хүүхдээс нь, хань ижлээс нь, эх нутгаас нь "булаасан" юм шиг. Гэтэл үнэн чанартаа төр засгийн хийтэй бодлогод хамаг учир байна уу гэлтэй. Тиймээс монгол аавуудыг эх нутагт нь, өрх гэрт нь "нутагшуулах" бодлогыг хэрэгжүүлэх зүйтэй хэмээн бодогдоно. Тэгсэн цагт монгол хүүхдийн нүднээс баярын цог гэрэлтсэн хэвээр байх биз ээ.

Завинаас гадуурх хүмүүс

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр байсхийгээд ДОХ-ын төд дэх тохиолдол бүртгэгдлээ гэж мэдээлэх. Нийгмийг цочроосон энэ мэдээллийн давтамж улам бүр ойртсоор. Албан ёсны мэдээгээр, манай улсад ХДХВ/ДОХ-ын тохиолдол 69 болж гэнэ. Зөвхөн өнгөрсөн сард шинээр долоон тохиолдол бүртгэгдсэний гурав нь Улаанбаатар хотын иргэн байсан нь хотод эрсдэл өндөр байгааг харуулж байна. Манай улсад 1992 онд ХДХВ/ДОХ-ын анхны тохиолдол илэрснээс хойш өнөөдрийг хүрэхэд есөн хүн ДОХ-ын улмаас нас барж, мөн тооны хүн ДОХ-ын шатандаа шилжсэн аж. Үлдэж буй хүмүүс ХДХВ-ийн халдвар тээн амьдарч байна. Одоогийн байдлаар халдвар тээгчдийн 27 хувь нь ажилтай, 20 хувь нь хувиараа хөдөлмөр эрхэлдэг, үлдсэн хувь нь ажилгүй байна. Зах зээлийн давалгаатай зэрэгцэн Монголд "хөл тавьсан" энэ төрлийн халдвартай болон өвчтэй хүмүүсийг тухайн үед "хил хязгаар тогтоож тусгаарлах хэрэгтэй", " нэр усыг хэвлэл мэдээллээр зарлаж, жигшээх нь зүйтэй", "ажил төрлөөс нь хал" гэх мэтээр шүүн тунгаадаг байсан. Зарим тохиолдолд заналхийлсэн өнгө аястай "буудан ал", "шоронд хорь", "хүйс тэмтэр" гэх дуу хоолой ч сонсогддог байсан нь саяхных. Өнөөдөр ХДХВ/ДОХ-ын халдвар тээгч иргэдийг жирийн хүмүүс "халдвар тараагч, завхай амьтан, шангаа зүй ёсоор хүртэж байгаа этгээд" гэсэн хандлагаар хүлээж авахаа больсон. Гэсэн хэдий ч эл өвчний халдвар авсан, өвдсөн хүмүүсийн хүний эрх, эрх чөлөөний асуудал одоог хүртэл хөндөгдсөн хэвээр байгаа билээ. ХДХВ/ДОХ-той хүмүүсийн эрх, эрх чөлөө хэрхэн зөрчигдөж байгааг дурьдахын өмнө олон нийтийн дунд ямар буруу ойлголт байсаар байгааг өгүүлье. Бэлгийн замбараагүй амьдралтай хүн халдвар авдаг гэх ойлголт нэлээд түгээмэл байдгаас иргэд, тэр дундаа залуучууд "надад ямар тусах биш дээ" гэсэн бодолтой явдаг байж мэдэх юм. Гэтэл энэ бол том эндүүрэл аж. Нэг удаагийн хамгаалалтгүй бэлгийн хавьтлаар ч ХДХВ-гийн халдвар авдаг байна. Мөн "Гомочууд ДОХ тарааж байна" гэсэн яриа олны дунд яригддаг. Үнэн хэрэгтээ ХДХВ-ын халдвар авсан хүн болгон ДОХ-той байна, эсвэл ДОХ-той болно гэсэн үг биш юм. Зарим тохиолдолд ХДХВ-ын идэвхжлээс хамааран тухайн хүн ДОХ-той болох буюу өвчний үедээ шилждгийг анагаахын шинжлэх ухааны аль эрт тогтоосон. Түүнчлэн "хамгаалалтгүй байсан ч үрийн шингэн гадагшлаагүй л бол аюулгүй", "амаар хамгаалалтгүй бэлгийн хавьталд орох нь зүгээр" гэх нь мөн л ташаа ойлголт гэнэ. Үрийн шингэн гадагшлаагүй байсан ч үл ялиг ялгарсан байхад хэрэв хавьтагч нь ХДХВ-ын халдвартай бол халдвар авах юм. ХДХВ/ДОХ нь хэнийг ч алагчладаггүй өвчин. Хамгаалалтгүй бэлгийн хавьталд орж буй бүх хүн эрсдэлтэй зан үйл хийж байна гэсэн үг. Ихэнх тохиолдолд өвчний илрэл гей хүмүүсийн дунд илэрдэг ч гадаад орнуудын жишээнээс харахад халдвартай гейчууд нь ХДХВ/ ДОХ-той амьдарч буй эсрэг хүйстэнтэйгээ унтдаг хүмүүстэй харьцуулахад бага байдаг гэсэн судалгаа гарчээ. Харин манай улсад ХДХВ-ын халдвартай эрчүүдийн үнэмлэхүй хувь нь гей залуучууд байгаа юм. Сүүлийн үед цацагдаж буй ХДХВ/ДОХ-оор гей залуус халдварлаж байна гэсэн мэдээлэл мөнхүү эргээд тэднийг нийгэмд үзэн ядах сэтгэгдлийг төрүүлж буй нь нууц биш. Ерээд оны үеэр АНУ-д "Зөвхөн эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс болон хүүхдүүд л халдвар авах эрсдэлтэй" гэсэн мэдээллийг хүчтэй сурталчилсан. Энэ нь дээр хэлсэнчлэн аймшигт халдвар хэнийг ч ялгадаггүйг хүмүүсийн ухамсарт суулгаж өгсөн сурталчилгаа байсан юм. Халдвар зөвхөн өөрөөс хамаарах үйлдэл буюу хамгаалалтгүй бэлгийн хавьтлаас гадна бусдын буруутай, хариуцлагагүй үйлдлээс хамаардаг. Эмнэлгийн бүрэн ариутгагдаагүй багаж хэрэгсэл, цус, цусан бүтээгдэхүүн, аз туршсан үйлдлээс буюу эхээс урагт халдвар дамждаг. "Өвчин хэлж ирдэггүй, хийсч ирдэг" гэдэг зүйр үгээ мартаад, халдвартай амьдарч буй хүмүүсийг өвчний золиос болсон гэдгийг үл анзаараад гэмт хэрэгтэн мэтээр шүүн таслах нь утгагүй хэрэг гэдгийг дэлхий нийтээр хэлж сануулж буй. Азгүй тохиолдлоор халдвар авснаар тухайн хүн ажлын орчиндоо нүд үзүүрлэгдэх, улмаар халагдах, үг хэлээр доромжлуулах, гэр орноосоо хөөгдөх, бие махбодиороо хохирох зэрэг үр дагавар тэднийг хүлээж буйг ямагт санаж байхад илүүдэхгүй биз ээ. Ялгаварлан гадуурхалтад өртүүлж, хүний эрхийн олон зөрчлийн хохирогч болгохгүйн тулд бид юу хийх ёстой вэ? Хэдхэн хоногийн өмнө урд хөрш маань ДОХ-той холбоотой хатуухан шийдвэр гаргаж, тун удалгүй цуцалж байгаа бололтой байсан. Манай улсад өнөөдөр ХДХВ/ДОХ-той хүмүүст хандсан ямар нэг сөрөг шийдвэр гаргаагүй ч албан байгууллага, аж ахуйн нэгжийн хувьд хүний эрхийг нь хаан боогдуулсан журам заавар хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байна. Тухайлбал, хөдөлмөр эрхлэлтийн хувьд ажил ороход заавал ХДХВ-ийн шинжилгээ өгөхийг шаарддаг. Энэ журам заавар ялангуяа гадаадын хөрөнгө оруулалт бүхий компаниудад түгээмэл байдаг. Энэ нь ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүсийн ажил мэргэжлээ сонгох эрхийг зөрчиж буйн нэг томоохон илрэл юм. Тэдний ажиллаж хөдөлмөрлөх эрх амьдрал дээр нээлттэй юм шиг хэрнээ бодит байдал дээр хаалттай байдаг. ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүсийн хувийн мэдээлэл зарим тохиолдолд алдагдаг. Асуудлыг хариуцаж буй албан тушаалтнууд оршин суугаа газар, нас хүйс, ажил мэргэжил зэргийг мэдээлдгээс олонх хүн тухайн хүнийг халдвар авсан болохыг богино хугацааны дараа олж мэдсэн байдаг. Учир нь албан тушаалтан тэр гэж нэр хэлээгүй ч ихэнх тохиолдолд тойруугаар хэн халдвар авсан болохыг хэлчихдэг хэрэг юм. ХДХВ/ДОХ-оос сэргийлэх хуулийн 11 дүгээр зүйлийн 1.7-д "Хүний дархлал хомсдолын вирус буюу дархлалын олдмол хомсдолтой нь тогтоогдсон бол энэ тухайгаа өөрийн эхнэр, нөхөр, хамтран амьдрагчдаа нэн даруй мэдэгдэх" гэж заасан. Энэ нь Хувь хүний нууцын тухай хуулийн "хувь хүн нууцаа өөрөө хамгаална" гэсэн заалттай харшилдаж байгаа юм. Өнөөдөр манай улсын 2.7 сая хүний хэн нь ч энэ хар сүүдэрт өртөж мэднэ. Бид хэдэн хүн өвчилсөн тухай мэдээлэлд ач холбогдол өгөх бус хэрхэн эл өвчнөөр өвчлөхгүй байх, өвдсөн нэгийхээ хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэдэг байх нь ардчилсан тогтолцоот нийгмийн ёс зүйд нийцэхсэн. Монгол, цаашилбал дэлхий хэмээх нэг л "завин дээр сууж яваа"-гийн хувьд завин дээрхээс гадуурх хүмүүс гэж байх ёсгүй санагдана.

Хариу "нүүдэл" юу вэ?

БНСУ-ын Хууль зүйн яам, Цагдаагийн газар хууль бусаар ажиллаж амьдарч буй гадаадын иргэдийг эх орноосоо албадан гаргах болсноо саяхан албан ёсоор зарлав. Тус улсын хууль бусаар ажиллаж амьдарч буй гадаадын иргэдийг эх оронд нь албадан буцаах гэсэн жинтэй шийдвэр энэ сарын 6-наас наймдугаар сарын 31-нийг хүртэлх хугацаанд үргэлжлэх гэнэ. Энэ оны арваннэгдүгээр сард болох "G20 " буюу Их 20-ийн уулзалт Сөүл хотод болохтой холбогдуулан тухайн үеийн аюулгүй байдал, террорист халдлагаас хамгаалах зорилгоор уг шийдвэрийг гаргажээ. Мөн Өмнөд Солонгос улсад хууль бусаар ажиллаж амьдарч буй гадаадын иргэд сайн дураараа эх орон руугаа буцах бол ямар нэгэн торгууль оногдуулахгүйгүйгээр үл барам, БНСУ-д дахин нэвтрэх эрхийг хаахгүй аж. Харин хяналтын байгууллагын шалгалтаар баригдсан тохиолдолд тус улсад дахин ирэх эрхийг таван жилээр хааж, хоёр сая хүртэлх воны торгууль оногдуулахаар болов. Тус улсын эрх баригчид өөрийн орны үйлдвэр, үйлчилгээ эрхлэгчдэд ч гэсэн эдийн засгийн арга хэмжээ авахаа мэдэгдсэн. Энэхүү мэдээ олон монгол хүний зүрхэнд шар ус хуруулав. Солонгост тогтож суурьшсан нэгний хувьд "за яахав, баригдахдаа хүрвэл нутаг буцна даа" гэсэн бодолтой байдаг юм гэхэд ах дүү, аав ээж, найз нөхдөөс ам өчгөө өгөн байж гуйсан, зээлсэн, орон байраа ломбардсан, банкны зээлэнд тавьсан нэгний хувьд баривчилгаа гэдэг ёстой л гэгээн өдөр аянга цахилсантай адил хэрэг юм. Баривчлагаа үргэлжлэх гурван сарын хугацаанд хэдэн хүн ганзага хоосон, сэтгэл гундуу, өрийн данстай эх орондоо ирэхийг одоо тааж хэлэхэд эртэднэ. Гэхдээ Гуулин улсын эрх баригчдын гаргасан шийдвэрийн хариуд манайхны улс төрчид ямар "нүүдэл" нүүдэг юм бол. "Баригдсаны чинь хохь, хэн та нарыг хууль бусаар тэнд ажиллаж амьдар" гэсэн юм гэсэн шижээргүй зан гаргах уу эсвэл "монголдоо ирээд яаж амьдарна даа, нэгийг бодьё, хоёрыг сэтгэе" гэх нь үү. Ямартай ч энэхүү асуултад одоогоор тодорхой хариулт олно гэхэд итгэл муутай. "Гадаад шилжилт хөдөлгөөн Монголд багагүй хөрөнгө оруулдаг. Улс орны эдийн засагт сайн нөлөөлдөг" хэмээн ярих дуртай манай улс төрчид, эдийн засагчид хүний газарт, гүний хошуунд ахуй амьдрал, эрүүл мэнд, үр хүүхэд гээд олон зүйлээ орхигдуулж ирсэн элэгт нэгтнүүдээ энэ л үед нь эргэж хармаар байгаа юм. Хилийн чанадаас сайн дураараа болон хөөгдөж туугдан ирж буй иргэдийн хувьд ирээд ажлын байр байхгүй, тэнд сурсан мэдснээ ашиглая гэхэд санхүү мөнгөний бололцоо хүрэлцдэггүй, жижиг, дунд үйлдвэр, үйлдвэрлэл эхлүүлье гэхэд тэднийг дэмжсэн төр засгийн бодлого гэхээр юм өнөөдөр алга байна. Ерөнхийдөө эргэн нийгэмшүүлэх хөтөлбөр гэж үндсэндээ манай улсад байдаггүй. Тиймээс өнөө л дасаж дадсан аргаар буюу ямар нэгэн байдлаар эргэж хилийн дээс алхахыг манайхан илүүд үздэг. Тухайлбал, өнгөрсөн онд хууль бусаар Монгол Улсын хил нэвтэрсэн 62 гэмт хэрэгт 74 хүн ял шийтгүүлжээ. Сүүлийн жилд улсын хил хууль бусаар нэвтэрсэн иргэдийн 26 нь буюу 35.1 хувь нь эмэгтэйчүүд, ял шийтгүүлэгчдийн 65 нь буюу 87.8 хувь нь эрхэлсэн тодорхой ажил, сургуульгүй хүмүүс байжээ. Түүнчлэн 4 оюутан хууль бусаар хил давсан гэмт хэрэг үйлдсэн байдаг. Энэ төрлийн гэмт хэрэгт ял шийтгүүлэгчдийн 55.4 хувьд нь хорих ял, 20.2 хувьд нь баривчлах ял, үлдсэн хувьд нь бусад төрлийн ялыг шүүх оногдуулсан байна. Хил хууль бусаар нэвтрэгчдийн 58.1 хувь нь 18-29 насны залуус байгаа бол 63.5 хувь нь бүрэн дунд боловсролтой хүмүүс байв. Улсын Дээд шүүхээс гаргасан энэхүү статистик тоог харахаар, монголчууд юуны учир харь улс руу тэмүүлээд байна вэ гэх асуулт эндээс ургана. Тэд монголдоо байхад ажил олддоггүй, хангалттай цалин хөлс авдаггүй гэх улиг болсон дээрх шалтгааныг сөргүүлэн тавих биз. Тэгэхээр төр засаг иргэдээ хууль бус зам руу түлхэж болмооргүй байгаа юм. Сүүлийн үед манай иргэд өөрсдийгөө эрсдэлтэй байдалд оруулж, үндэстэн дамнасан зохион байгуулалттай гэмт хэрэг ялангуяа хүн худалдаалах гэмт хэргийн хохирогч, хар тамхи, мансууруулах бодис зөөвөрлөдөг зөөгч, түгээгч болсон. Иймд гадаадад буй иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалах, нэгдсэн мэдээллийн баазтай болох, тэгснээр бүртгэлжүүлж хэн, хаана ажиллаж амьдарч байгааг мэдэж судлах боломжтой болохын дээр элчин сайдын яамны дэргэд хүний эрхийн асуудал хариуцсан ажилтантай байх нь зүйтэй байгаа юм. Ганц өнцгөөс нь харвал гадаадад ажиллаж буй монголчууд эх орондоо хөрөнгө оруулж буй хөрөнгө оруулагч яах аргагүй мөн. Харамсалтай нь харьд ажиллаж амьдарч буй тэдгээр иргэний эрх ашгийг бүрэн дүүрэн хамгаалах явдал орхигдсон хэвээр 20 жил болж байна. Өнөөдөр манай улсаас албан ёсны гэрээт ажиллах хүч авдаг гурван орон байдаг нь БНСУ, Япон, БНЧУ юм. Албан тоогоор 80 оронд 100 гаруй мянган иргэд байдаг гэх. Харин албан бус тоогоор 140 оронд 300 гаруй мянган иргэн ямар нэг хөдөлмөр эрхэлж, сурч байгаа. Манай улсаас ажиллах хүч авч буй гадаадын улс орныг БНСУ тэргүүлдэг бөгөөд тэнд ажиллаж амьдарч буй монгол иргэдийн 60 хувь нь албан ёсны гэрээгээр хөдөлмөр эрхлэдэг аж. Энэ улсад хөдөлмөр хамгааллын журам зөрчигдөж, хоёр орны гэрээний биелэлтэд тавих хяналт сул байснаас 2004-2007 онд 326 хүн амь насаа алджээ. Гадаадад ажиллах хүч гаргахдаа эрүүл мэндийн үзлэгт бүрэн хамруулж эрүүл хүнийг сонгон явуулдаг. Гэхдээ гэрээний хугацаа дуусч 3-5 жилийн дараа эх орондоо ирэхэд эрүүл мэндийн хувьд ямар нэгэн өвчтэй болж ирдэг байна. Гэлээ ч монголчууд хор хохирлыг үл тоон гадагш тэмүүлсээр. Уг нь "Эргээд ирэхэд ээж сайхан, эргүүлж мөлжихөд хүзүү сайхан" гэдэгсэн. Гадаадад хуулийн дагуу болон хууль бус замаар ажиллаж амьдарч буй олон монгол нүүрэн дээрээ "эх орондоо очно оо" хэмээн ярьдаг ч хэзээ вэ гэдгээ өөрсдөө ч сайн хэлж мэддэггүй. Харин ч цаашдаа ойр хавийн хүмүүсээ байгаа газар руугаа татах, тэнд сургаж боловсруулах, ажилд төрөлд оруулах сонирхол нь давуу байдаг гэхэд болно. Ер нь албадангийн байдлаар нутагтаа ирж буй иргэдийн талаар хөндөж ярихаас гадна харьд буй залуусынхаа монгол руугаа гэх сэтгэлийн жолоог хэрхэн нааш нь эргүүлэх хэрэгтэй юм бол. Эх орондоо ирсэн хойно нь хэрхэн тэднийг нийгэмшүүлэх тал дээр хэн юу бодож байдаг юм бол.